معرفی اجزاء سلول

بدن انسان از میلیون‌ها سلول تشکیل شده است. سلول‌ها اساس واحد ساختاری و عملکردی زندگی هستند و به شکل‌های گوناگون و اندازه‌های مختلف دیده می‌شوند. بافت‌ها و اندام‌ها از مجموعه‌ای از سلول‌ها تشکیل شده‌اند که همۀ آنها یک سری عملکرد مشابه دارند. علاوه بر این هر سلول‌ میتواند عملکرد خاص خود را هم داشته باشد. سلول‌ها در یک زمان مشخص میتوانند درون خود فعالیت‌های خیلی متفاوتی را انجام دهند؛ زیرا آنها دارای اجزائی هستند. این اجزاء شامل هسته، شبکۀ آندوپلاسمی، غشای پلاسمایی، جسم گلژی و… هستند. در این مقاله قصد داریم تا به تشریح عملکرد و وظیفۀ هر بخش از سلول بپردازیم.

غشای پلاسمایی یا پوستۀ یاخته

غشای پلاسمایی در واقع چیزی‌ست که داخل یک سلول را از محیط اطراف آن جدا میکند. درست مثل دیواره‌های یک ظرف. اما خب غشای پلاسمایی مسلما با دیواره‌های یک ظرف تفاوت‌هایی نیز دارد. یکی از ویژگی‌های غشای پلاسمایی خاصیتی است که به آن «نفوذپذیری انتخابی» می‌گویند. نفوذپذیری انتخابی به زبان ساده یعنی اینکه غشا به بعضی از مواد اجازۀ ورود به داخل سلول را میدهد و بعضی نه. این خاصیت به سلول کمک میکند که بتواند شرایط محیط داخلی خود را تنظیم کند و آن را پایدار نگاه دارد. همچنین غشای پلاسمایی میتواند تا حدودی از ورود عوامل مضر به درون سلول جلوگیری کند. این عمل میتواند به بهبود ایمنی سلول کمک شایانی کند.

ساختار غشای پلاسمایی دولایه است. غشای پلاسمایی از دو لایۀ فسفولیپیدی تشکیل شده است که لابه‌لای آنها پروتئین و کربوهیدرات هم دیده میشود. البته مواد دیگری هم در ساختار غشای پلاسمایی شرکت دارند مانند کلسترول که یک لیپید است و انواع دیگر پروتئین‌ها و کربوهیدرات‌ها. ضخامت غشا چیزی حدود هفت تا ده نانومتر محاسبه شده است.

غشای سلول

هسته

هسته، مرکز کنترل سلول است و جایی که اطلاعات ژنتیکی یا همان DNA ذخیره میشود. هسته توسط غشای هسته احاطه شده است. غشای هسته، مانند غشای پلاسمایی خاصیت نفوذپذیری انتخابی دارد که اجازه میدهد تنها یون‌ها و پروتئین‌های خاصی منتقل شوند. درون هسته کروماتین قرار دارد که اطلاعات ژنتیکی را در خود ذخیره دارد. ممکن است که سوالی ایجاد شود که تفاوت کروماتین و کروموزوم و DNA یا همان دی ان ای چیست؟ دقت کنید که اطلاعات ژنتیکی یا همان ژن‌ها، به صورت رمز در ساختاری به نام DNA یا دئوکسی ریبونوکلئیک اسید ذخیره میشوند. DNA به صورتی نردبانی مارپیچی است که وقتی در هم تا میخورد و مانند کلاف کاموا پیچیده میشود، به آن کروماتین میگویند. در هنگام همانند سازی و تقسیم سلول، کروماتین پیچیده‌تر و فشرده‌تر میشود و به شکل کروموزوم در می‌آید.

پروتئین‌ها مسئول انجام فعالیت‌های حیاتی و ایجاد و حفظ شکل ظاهری سلول هستند. ژن‌ها که در هسته قرار دارند، با واسطه‌هایی مسئول ساخت پروتئین‌ها هستند. پس اینکه میگوییم هسته مرکز کنترل سلول است، به این معناست که این ‌ژن‌های‌ هسته هستند که تصمیم میگیرند کدام پروتئین ساخته شوند و کدام نه. و این خود به این معناست که هسته تصمیمی میگرد که کدام عمل صورت بگیرد و کدام نه.

هسته سلول

شبکه آندوپلاسمی

شبکۀ آندوپلاسمی در واقع شبکه‌ای از غشاهاست که با هم در ارتباط هستند. غشای شبکۀ آندوپلاسمی تفاوت‌هایی با غشای سلول دارد از جمله اینکه ضخامت کمتری دارد و همچنین مقدار پروتئین آن بیشتر از مقدار لیپید آن است. دو نوع شبکۀ آندوپلاسمی وجود دارد؛ شبکۀ آندوپلاسمی زبر و شبکۀ آندوپلاسمی صاف. شبکۀ آندوپلاسمی زبر به این دلیل زبر خوانده میشود که در تصویر میکروسکوپی روی آن خال خال هایی دیده میشود. این خال‌ها در واقع ریبوزوم‌ها هستند که روی شبکۀ اندوپلاسمی زبر قرار دارند و وظیفۀ تولید پروتئین را بر عهده دارند. شبکۀ آندوپلاسمی زبر در میکروسکوپ به صورت کیسه‌هایی روی یکدیگر دیده میشود. وظیفۀ این شبکه مشارکت در ساختن پروتئین، به خصوص پروتئین‌های ترشحی و همچنین در پردازش آنهاست.

شبکۀ آندوپلاسمی صاف در واقع فاقد ریبوزوم روی سطح خود (که همان غشای پلاسمایی است) می‌باشد. شبکۀ آندوپلاسمی صاف در زیر میکروسکوپ به صورت لوله‌های متصل به یکدیگر دیده میشود. شبکۀ آندوپلاسمی صاف ادامۀ شبکۀ آندوپلاسمی زبر می‌باشد. از جمله وظایف شبکۀ آندوپلاسمی صاف میتوان به سنتز چربی‌ها اشاره کرد.

شبکه آندوپلاسمی سلول

جسم گلژی

جسم گلژی هم درست مانند شبکۀ آندوپلاسمی یک ساختار غشایی است. این ساختار وظیفۀ تغییر و بسته‌بندی پروتئین‌ها به منظور ترشح و انتقال پروتئین‌ها را داراست. پروتئین‌‌های ساخته شده در شبکۀ آندوپلاسمی وارد کیسه‌هایی می‌شوند که توانایی ملحق شدن به غشای پلاسمایی را دارا هستند. همچنین جسم گلژی وظیفۀ تولید لیزوزوم‌ها را هم داراست. لیزوزوم‌ها غشاهایی هستند که درون خودشان آنزیم‌هایی را دارند که مواد را هضم میکنند. این اندامک همچنین در تشکیل، رشد و گسترش غشای پلاسمایی نیز دخالت میکند. بعدها در رابطه با وظایف جسم گلژی مقاله‌ای جدا خواهیم نوشت.

جسم گلژی سلول

لیزوزوم

غشای لیزوزوم مانند غشای پلاسمایی است ولی مقدار لیسیتین آن زیادتر است و ضخیم‌تر از غشای میتوکندری است. غشای لیزوزوم قابلیت تلفیق با دیگر غشاهای سلول از جمله وزیکول‌های آندوسیتوزی را دارد که این به علت زیاد بودن لیپیدهای غشایی است. لیزوزوم‌ها را به عنوان نارنجک درون سلولی هم میشناسند؛ چرا که دارای انواع آنزیم‌هایی هستند که اگر به خارج از فضای لیزوزوم ترشح شوند باعث تخریب سلول خواهند شد. سلول‌های جانوری، گیاهی و حتی موجودات تک سلولی نیز دارای این اندامک هستند. ولی باکتری‌ها فاقد آن هستند. از جمله وظایف لیزوزوم میتوان به گوارش درون سلولی، گوارش برون سلولی، دخالت در تمایز سلولی و از بین بردن اندامک‌ها، دخالت در پدیده اتولیز و مبارزه با فقر غذایی، دخالت در ایمنی سلول‌ها، جمع مواد سمی از جمله جیوه در خود و… اشاره کرد.

لیزوزوم سلول

میتوکندری

واژۀ میتوکندری از دو بخش mito به معنای رشته و chondrion به معنای دانه تشکیل شده است. چون این اندامک اغلب به صورت رشته‌ای یا به صورت دانه‌ای در سلول‌های یوکاریوتی مشاهده میشود. این اندامک از دو غشای داخلی و خارجی تشکیل شده است. غشای داخلی میتوکندری بسیار چین خورده است. این چین خوردگی‌ها باعث افزایش سطح میتوکندری به منظور بهبود عملکرد آن می‌شوند. نظریه‌ای پرطرفدار، حاکی از این است که میتوکندری، در واقع یک باکتری بوده که به صورت همزیست در سلول‌های یوکاریوتی زندگی میکند. این باکتری به مرور زمان جزئی از سلول یوکاریوتی شده و همراه با آن به زندگی ادامه داده است. شواهدی هم برای این نظریه ارائه شده که از جمله آن میتوان به هم اندازه بودن ریبوزوم‌های میتوکندری با ریبوزوم‌های باکتری‌ها و همچنین ساختار DNA میتوکندری که مانند DNA باکتری‌ها حلقوی می‌باشد اشاره کرد.

مهم‌ترین نقش و وظیفۀ میتوکندری در سلول تنفس سلولی است. میتوکندری وظیفۀ تبدیل انرژی مواد غذایی به نوعی انرژی مورد نیاز سلول یعنی انرژی ذخیره شده در پیوندهای ATP را داراست. میتوکندری این عمل را با فرایندهای خاصی انجام میدهد و انرژی مورد نیاز سلول را از مواد غذایی فراهم میکند. البته میتوکندری وظایف دیگری نیز دارد؛ ولی مهم‌ترین وظیفۀ آن همین عمل تنفس سلولی است.

میتوکندری سلول

موارد فوق تنها بخشی از اجزاء سلول‌ها می‌باشند. در مقاله‌های بعدی به معرفی اجزاء دیگری از سلول‌ها خواهیم پرداخت…

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

I'm not a spammer This plugin created by memory cards