سلول چیست؟

مقدمه

قبل از اینکه توضیح دهیم که سلول چیست باید عرض کنم که در سلسله مطالب «زیست شناسی به زبان ساده»، قصد داریم تا با بیانی ساده به شما بگوییم که یاد گرفتن و فهمیدن زیست شناسی، به سادگیِ آب خوردن است! ما در اینجا سعی داریم موضوعاتی مثل سلول چیست را به نحوی بیان کنیم که حتی کسانی که هیچ پیش زمینۀ ذهنی‌ای در مورد زیست شناسی و مفاهیم آن ندارند، با خواندن هر مطلب، کلِ آن مطلب را یاد بگیرند و در زندگی‌شان از آن استفاده کنند. پس با ما همراه باشید تا ببینید معجزه که میگویند یعنی چه…

در این مقاله به این سوالات پاسخ خواهیم داد که اصلا سلول یعنی چه؟ آیا میشود سلول را با چشم دید؟ وسایل لازم برای دیدن سلول چه چیزهایی هستند؟ طبقه بندی سلول‌ها بر چه اساسی شکل میگیرد و… .

درست مثل همۀ علوم دیگر، زیست شناسی هم دارای مبانی و پایه هایی است که برای درک زیست شناسی ابتدا باید آنها را فرا گرفت. اصلی‌ترین و مهم‌ترین تعریفِ زیست شناسی تعریف سلول است که در خیلی جاها، مثلا کتُب درسی، مورد غفلت قرار گرفته و تعریف مشخص و دقیقی برای آن ارائه نشده است.

سلول چیست؟

سلول چیست؟ سلول مبنا و اساس هر چیز زنده‌ای در دنیاست. وقتی پلک میزنید، در واقع این سلول‌های ماهیچه‌ای هستند که منقبض میشوند و باعث حرکت پلک‌ها میشوند. یا مثلا وقتی نفس میکشید، در واقع این سلول‌های پوششیِ سطح ریه‌ها هستند که اکسیژن موجود در هوا را جذب میکنند و از خود عبور میدهند.

میتوانیم بگوییم همۀ موجودات زندۀ دنیا از سلول ساخته شده‌اند. به بیان دقیق‌تر، سلول کوچکترین مجموعه‌ای از مواد است که توانایی حیات و زندگی دارد. جالب توجه است که غالب اشکال حیات در کرۀ زمین، به شکل تک سلولی است و موجودات پر سلولی خیلی خیلی کمتر از موجودات تک سلولی هستند! اکثر موجودات پیچیده مثل گیاهان و جانوران هم پرسلولی هستند و از اندام‌ها و بافت‌های مختلف تشکیل شده‌اند. اندام‌ها و بافت‌های مختلف هم خود از انواع مختلف سلول تشکیل شده‌اند که هر کدام از این سلول‌ها به تنهایی توانایی زنده ماندن ندارد و در مجموعه‌ میتواند زنده بماند.

آیا میتوان سلول‌ ها را دید؟

یک خط کش یک متری را بردارید، آن را به یک ملیون قسمت تقسیم کنید. هر قسمت میشود یک میکرومتر، یعنی یک ملیونم متر. اکثر سلول‌ها اندازه ای بین یک تا ده میکرومتر دارند؛ بنابراین نمیشود آن‌ها را با چشم دید. البته در این مورد استثناهایی هم وجود دارد. بعضی از سلول‌ها آنقدر بزرگ هستند که بشود آن‌ها را با چشم غیرمسلح دید. مثلا بعضی سلول‌های ماهیچه‌ای و عصبی در بدن انسان و یا سلول تخمِ قورباغه و تخمکِ انسان و زردۀ تخم مرغ و همچنین زردۀ تخم شترمرغ! بله. زردۀ تخم مرغ و تخم شتر مرغ هم سلول هستند؛ اگرچه ممکن است کمی عجیب به نظر برسد!

میکروسکوپ نوری برای مشاهده سلول         میکروسکوپ الکترونی برای مشاهدۀ داخل سلول

با چه ابزاری میشود سلول‌ ها را دید؟

همانطور که گفتیم اکثر سلول‌ها آنقدر کوچک هستند که نمیشود با چشم غیر مسلح آنها را دید. بنابراین برای دیدن سلول‌ها نیاز به ابزار و وسایل مخصوصی داریم. «میکروسکوپ» وسیله‌ایست که میشود با آن انواع سلول‌ها را دید. احتمالا تا به حال میکروسکوپ دیده‌اید ولی اگر تا به حال چشمتان به میکروسکوپ نخورده باید بگویم مجموعه‌ای از عدسی‌ها و ذره‌بین‌هاست که به بزرگنماییِ اجسام ریز میپردازند و با آنها میشود اجسام و موجودات خیلی ریز مثل سلول‌ها را دید. میکروسکوپ‌ها را از لحاظ مختلف به دسته‌ها و انواع مختلفی تقسیم میکنند ولی به طور کلی میتوان گفت میکروسکوپ‌ها یا نوری هستند و یا الکترونی. با میکروسکوپ نوری سلول‌های بزرگتر را میبینند و با میکروسکوپ الکترونی سلول‌های کوچکتر. با میکروسکوپ الکترونی میشود داخل سلول‌ها را هم دید و سری هم به اعضا و جوارح داخلیِ سلول‌ها زد.

انواع سلول‌ ها

در کل هستی و در کل تاریخ میتوانیم سلول‌ها را به دو دسته تقسیم کنیم؛ یوکاریوت و پروکاریوت. کلِ باکتری‌ها و آرکِی باکتری‌ها در دستۀ پروکاریوت‌ها هستند و بقیۀ سلول‌هایی که وجود دارند در دستۀ یوکاریوت‌ها هستند. پس اگر کسی از شما پرسید که آیا سلولِ سرخس یوکاریوت است یا پروکاریوت خیلی ساده بگویید یوکاریوت؛ چون نه جزو باکتری‌هاست و نه جزو آرکِی باکتری‌ها! این دو دسته سلول‌ در عین تفاوت‌های بنیادینی که با یکدیگر دارند، شباهت‌هایی هم با هم دارند. اول میرویم سراغ شباهت‌ها.

شباهت‌ها:

1. همگی درون یک غشا به نام غشای پلاسمایی قرار گرفته‌اند. مثل یک بادکنکِ پر از آب و مخلفات!

2. درون غشای پلاسمایی یک مادۀ سیّال و روان به نام سیتوسول وجود دارد که اجزاء سلولی درون آن شناور هستند. سیتوسول حکم آبِ توی بادکنک را دارد و اجزاء سلولی حکم خرت و پرت‌هایی که درون آبِ توی بادکنک شناور هستند را دارند.

3. هر دو نوع سلول کروموزوم دارند. کروموزوم به بیان ساده همان DNA است. تصور کنید DNA دور خودش میپیچد و یک تودۀ گرد به وجود می‌آورد. به این تودۀ گرد میگویند کروموزوم. درست مثل اینکه یک تودۀ نخ را بیندازید توی همان بادکنکِ آب!

4. هر دو نوع سلول ریبوزوم دارند. ریبوزوم یک جزء کوچک سلول است که وظیفۀ ساخت پروتئین را داراست. کل زندگیِ سلول به ساخت پروتئین‌ها بستگی دارد که ریبوزوم‌ها که خیلی ریز هم هستند این وظیفۀ خطیر را برعهده دارند. مثل یک چرخ خیاطی که با به هم دوختنِ پارچه‌ها یک لباس تهیه میکند؛ ریبوزوم هم با به هم متصل کردن آمینواسید‌ها پروتئین میسازد. البته چرخ خیاطی توی بادکنک جا نمیشود ولی خب یک عدد کوچکش را توی بادکنک تصور کنید!

تفاوت‌ها:

1. تفاوت اصلیِ این دو نوع سلول، در محل قرار گرفتن کروموزوم آنهاست. یوکاریوت‌ها هسته دارند. یعنی کروموزوم آنها درون یک غشا قرار دارد. تصور کنید کلاف نخ یا همان کروموزوم را بکنید داخل یک بادکنک کوچک و بادکنک کوچک را بیندازید داخل بادکنک بزرگِ حاویِ آب! پس کلاف نخ از محیط آبی جدا میشود. یعنی کروموزوم از محیط سیتوسول جدا میشود. در پروکاریوت‌ها اینچنین نیست و کرومزوم همانطور توی سیتوسول شناور است. پس یوکاریوت‌ها هستۀ مشخص دارند ولی پروکاریوت‌ها نه!

2. اندامک ها تفاوت مهم دیگر این دو نوع سلول هستند. درست مثل کروموزوم در سلول‌های یوکاریوتی، اندامک‌های دیگری نیز در این سلول‌ها وجود دارند که دارای غشا هستند. فرض کنید یک بادکنک بزرگ پر از آب است و درونش پر از بادکنک کوچک است که هرکدام محیطِ درونشان را از آب جدا کرده‌اند. در پروکاریوت‌ها اینطور نیست و کلیۀ اجزاء سلولی فاقد غشا هستند و چیزی به نام اندامک برای سلول‌های پروکاریوتی تعریف نشده است! بنابراین به محیطِ درون سلول‌های پروکاریوتی میگویند سیتوپلاسم. ولی باید توجه داشته باشید که سیتوپلاسم در سلول‌های یوکاریوتی، محیط درونِ سلول است، منهایِ محیط درون اندامک‌ها! به آبِ درون بادکنک میگوییم سیتوپلاسم!

3. تفاوت دیگر این است که سلول‌های یوکاریوتی معمولا و عموما بزرگتر از سلول‌های پروکاریوتی هستند.

ساختار سلول

برای درک بهتر مطالب بالا میتوانید ویدئوی زیر را هم مشاهده کنید.

 

 

خب ما در این مقاله یک مفهوم کلی از سلول را خواندیم و فهمیدیم که سلول‌ها غالبا خیلی کوچک هستند و برای دیدن‌شان نیاز به میکروسکوپ داریم و بعد انواع سلول‌ را مقایسه کردیم. امیدوارم که این مقاله مفید واقع شده باشد و از خواندن حسابی لذت برده باشید. منتظر مقالات بعدی‌ ما باشید…

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

I'm not a spammer This plugin created by memory cards