میکروب چیست؟

این سوال که میکروب چیست شاید برای بسیاری از زیست شناسان و یا کسانی که کمی زیست شناسی مطالعه کرده‌اند سوال ساده‌ و اولیه‌ای باشد. اما جالب است بدانیم که بسیاری از مردم درک درستی از میکروب ندارند و آن‌ را بعضا با باکتری، ویروس، قارچ و… اشتباه میگیرند. در این مقاله قصد داریم تا با زبانی ساده در مورد میکروب‌ها صحبت کنیم و تصویر روشنی از آن ارائه دهیم. با ما همراه باشید…

میکروب در تصور عموم

شاید شما هم شنیده باشید که میگویند برای از بین بردن میکروب‌های روی دستتان همیشه آنها را با آب و صابون بشویید. بله؛ این یک حرف کاملا صحیح است. موجودات ریزی روی دست‌های ما، روی تمامی سطح بدن ما و هرجایی که فکرش را بکنیم زندگی میکنند به نام میکروب. میکروب‌ها با چشم دیده نمیشوند، بعضا باعث بیماری میشوند و همه جا هم هستند. اما اگر از یک فرد معمولی سوال کنید که عوامل بیماری‌زا را نام ببرد، شاید به شما بگوید: میکروب، باکتری، ویروس، قارچ، انگل و… . اینکه میکروب را در کنار دیگر عوامل بیماری‌زا و موجودات میکروسکوپی قرار دهیم اشتباه است.

میکروب

میکروب چیست

واژۀ میکروب از واژه لاتینِ micribios گرفته شده که از دو بخش micro به معنای کوچک و bio به معنای زنده تشکیل شده است. در یک تعریف ساده و یک خطی میتوان گفت که هر موجود زنده‌ای که با چشم دیده نشود و برای مشاهدۀ آن نیاز به میکروسکوپ باشد، میکروب نام میگیرد. خواه، باکتری باشد، خواه ویروس باشد و خواه هرچیز زندۀ دیگری. پس باکتری یک میکروب است، ولی عکس این مسئله صدق نمیکند. البته توجه کنید که ویروس‌ها با اینکه جزو میکروب‌ها هستند ولی زنده نیستند و زنده بودن آنها هنوز به اثبات نرسیده‌ است. در واقع ویروس‌ها مرز میان جان‌داران و بی‌جان‌ها هستند.

میکروب

انواع میکروب‌ها

میکروب‌ها را از بُعدهای مختلف میتوان به دسته‌های مختلفی هم تقسیم کرد. به طور مثال میتوان آنها را به دو نوع مضر و مفید تقسیم کرد. همچنین به سه نوع یوکاریوت، پروکاریوت و ویروس‌ها هم میتوان تقسیم کرد. من به هر دو بُعد میپردازم و از هر بُعد نگاهی به میکروب‌ها خواهیم داشت.

شاید کمی تعجب برانگیز باشد اما جالب است بدانید که ما میکروب‌های مفید هم داریم. به عنوان مثال مخمری که در نانوایی به مصرف میرسد نوعی قارچ میکروسکوپی است. یا پنیری که تولید میشود با استفاده از انواع باکتری تولید میشود. همچنین باکتری‌هایی وجود دارند که روی پوست ما باعث دفاع از بدن می‌شوند. پس خیلی ساده میتوان گفت که میکروب‌ها میتوانند مفید هم باشند. همچنین مضر بودن میکروب‌ها هم خیلی وقت پیش به اثبات رسیده‌ است. همانطور که خیلی از ویروس‌ها و باکتری‌ها و قارچ‌ها باعث بیماری میشوند و بعضا باعث مرگ و میر میشوند.

از بعد دیگر میتوان میکروب‌ها را در دسته یوکاریوت ها، پروکاریوت‌ها و ویروس‌ها قرار داد. باکتری‌ها پروکاریوت‌ هستند. قارچ‌ها و آغازیان و همچنین گیاهان میکروسکوپی در دستۀ یوکاریوت‌ها قراره میگرند و ویروس‌ها هم که تکلیف‌شان مشخص است. ویروس‌ها را از این جهت نمیتوان در یکی از دو دستۀ یوکاریوت‌ها و پروکاریوت‌ها قرار داد که هنوز زنده بودن یا نبودن‌شان مشخص نیست.

در بهترین حالت میکروب‌ها را میتوان درهفت دستۀ باکتری‌ها، ویروس‌ها، آغازیان و قارچ‌ها، آرکی باکتری‌ها، جانوران میکروسکوپی و گیاهان میکروسکوپی تقسیم کرد.

باکتری‌ها:

باکتری‌ها موجودات تک سلولی هستند که هستۀ مشخص ندارند و مادۀ ژنتیکی آنها در سیتوپلاسم قرار دارد. باکتری‌ها از اولین ارگانیسم‌هایی هستند که بر روی زمین زندگی می‌کردند. شواهد فسیلی نشان میدهد که باکتری‌ها از 3.5 ملیارد سال پیش بر روی زمین وجود داشته اند. غالب سلول‌ها بسیار کوچکتر از سلول‌های بدن ما هستند. اگرچه بعضی‌ها بزرگتر از آنها هستند و بعضی‌ها هم کوچکتر از ویروس‌ها. فاقد اندامک هستند ولی غشای خارجی دارند. اکثر آنها با حداقل یک دیوارۀ سلولی احاطه شده‌اند.

ویروس‌ها:

غالبا از باکتری‌ها کوچکتر هستند. آنها در واقع از اسید نوکلئیک، پروتئین و گاهی لیپید تشکیل شده‌اند. آنها به تنهایی قادر به زندگی نخواهند بود. آنها به سلول‌های میزبانان خود حمله میکنند و موتور تولید مثلی آنها را در اختیار میگیرند و با استفاده از آن تولید مثل میکنند و تکثیر میشوند. در واقع به این دلیل که تکثیر از الزامات زنده بودن است و ویروس‌ها این مهم را ندارند زنده محسوب نمیشوند. ویروس‌ها میتوانند باکتری‌ها، قارچ‌ها، گیاهان و… را آلوده کنند. با ویروس‌هایی که باکتری‌ها را آلوده میکنند باکتریوفاژ میگویند.

قارچ‌ها:

موجودات زنده تک سلولی و یا چند سلولی با هسته و دیوارۀ سلولی از جنس کیتین‌ هستند. آنها همچنین دارای اندامک مانند میتوکندری هستند. قارچ‌ها برخلاف گیاهان نمیتوانند غذای خود را تولید کنند. مخمر، قارچ‌های خوراکی و قارچ‌های سمی انواعی از قارچ‌ها هستند. قارچ‌ها میتوانند به صورت انگلی باعث بیماری در گیاهان و جانوران شوند و همچنین میتوانند مثل مخمر بی خطر و مفید باشند.

آغازیان:

موجوداتی تک سلولی و یا چند سلولی هستند. اندامک و هسته دارند ولی جزو گیاهان و یا قارچ‌ها نیستند. آنها حرکت میکنند، بعضی همانند گیاهان غذا تولید میکنند یا به عبارتی اتوتروف هستند و بعضی هم مصرف کننده و یا هتروتروف هستند. آغازیان بعضی از صفات گیاهان و بعضی صفات جانوران را دارند. جلبک‌ها در دستۀ آغازیان قرار میگیرند.

آرکی باکتری‌ها:

موجوداتی تک سلولی، پروکاریوت و بدون هسته هستند. مادۀ ژنتیک آنها شامل یک کروموزوم حلقوی است. متانوژن‌ها گونه‌ای هستند که در شرایط بی‌هوازی متان را به عنوان محصول متابولیسم تولید میکنند. این موجودات معمولا در شرایط سختی مانند دمای بالا و غلظت زیاد نمک زندگی کنند. این شاخه کمتر از 100 گونه را شامل میشود. شامل آرکِی باکتری‌های هوازی و بی‌هوازی هستند که با شرایط افراطی سازگار شده‌اند.

جانوران میکروسکوپی:

جانوران چند سلولی هستند. یوکاریوت هستند و هستۀ غشادار و اندامک دارند. دیوارۀ سلولی سخت ندارند و نمیتوانند غذای خود را تولید کنند.

گیاهان میکروسکوپی:

گیاهان نیز مانند جانوران یوکاریوت هستند و هسته و اندامک دارند. آنها برخلاف جانوران توانایی تولید غذا با استفاده از کلروپلاست دارند. گیاهان به صورت انگل زندگی نمیکنند ولی میتوانند غذای مورد نیاز جانوران را تامین کنند. آنها همچنین اکسیژن را تولید میکنند که اهمیت حیاتی برای زندگی دارد.

سخن آخر

بی شک میکروب‌ها برای حیات بشر لازم هستند. آنها علاوه بر ضررهایی که برای انسان‌ دارند فواید بسیاری هم دارند که انسان‌ها در هر لحظه از شبانه روز در حال استفاده از این فواید هستند. ما توانایی جدا کردن میکروب‌ها از خودمان را نداریم؛ برای همین به خوبی با آنها سازگاری پیدا کردیم. میکروب‌ها از مهم‌ترین موجودات روی کرۀ زمین هستند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

I'm not a spammer This plugin created by memory cards